نصیربوشهر – عبدالله حسن ابراهیمی – قبل از سال ۵۳ و پیش از آنکه کار ساخت نیروگاه برق اتمی بوشهر آغاز شود، کشاورزان هلیله محصولات متعددی کشت می‌کردند که یکی از این محصولات، گیاه پنبه بود. پیش از تأسیس نیروگاه برق اتمی حدود سه هکتار از زمین‌های کشاورزان هلیله زیر کشت این محصول بود [۱] […]

نصیربوشهر – عبدالله حسن ابراهیمی – قبل از سال ۵۳ و پیش از آنکه کار ساخت نیروگاه برق اتمی بوشهر آغاز شود، کشاورزان هلیله محصولات متعددی کشت می‌کردند که یکی از این محصولات، گیاه پنبه بود. پیش از تأسیس نیروگاه برق اتمی حدود سه هکتار از زمین‌های کشاورزان هلیله زیر کشت این محصول بود [۱] . این گیاه چوبدار عمر طولانی داشت و آنرا در اول خرداد ماه کشت می‌کردند. برای کاشتن آن ابتدا دانه‌های پنبه را به مدت یک شبانه روز در آب می‌خیساندند تا پرزها و کرک‌های پنبه دانه‌ها کاملا خیس بخورد. مرحله بعدی اصطکاک و ساییدن دانه‌ها بود که با یک پارچه گونی زمخت آنها را می‌ساییدند تا پرزها و کرک‌ها از پوسته محافظ بیرونی دانه‌ها جدا شود. وقتی کرک‌ها و پرزها از پوسته جدا می‌شد آنها را می‌کاشتند لذا چاله‌هایی به عمق سه سانتی متر می‌کندند و در هر چاله دو دانه بذر می‌کاشتند که فاصله بین چاله‌ها نیز پنجاه سانتی متر بود. یک ماه بعد که بوته‌ها نسبتا بزرگ می‌شدند آنها را به اصطلاح محلی تاک و جفت می‌کردند به عبارتی دیگر یکی از بوته‌ها را می‌کندند و فقط یک بوته باقی می‌گذاشتند. کشاورزان پنبه دانه‌ها را به صورت ردیفی کشت می‌کردند و مساحتی حدود پنج هزار متر مربع را به زیر کشت می‌بردند (به تصویر شماره یک که مربوط به یک مزرعه پنبه قبل از سال۵۳ است مراجعه کنید).

این گیاه درختچه ای در مردادماه به گل می‌نشست و گل‌هایی بزرگ و زردرنگ می‌داد. زمان محصول دهی پنبه از ابتدای شهریور تا پایان مهرماه بود. این گیاه را فقط در سال اول آنهم از خرداد تا پایان مهرماه آبیاری می‌کردند و در سال‌های بعد به صورت دیمی در می‌آمد. چنانکه در ابتدای مطلب اشاره شد این گیاه عمری طولانی داشت و نزدیک به ۱۰ تا ۱۲ سال کشاورزان هلیله محصول آنرا برداشت می‌کردند. این گیاه چندساله هیچ گونه مزاحمتی در کشت گندم و جو کشاورزان ایجاد نمی‌کرد به جهت اینکه اولا فاصله ردیف‌های پنبه‌ها دو تا دو و نیم متر بود و ثانیا کشاورزان در ابتدای آبان ماه آنها را می‌بریدند و فقط کتل (بن، kotol) آن را در زمین می‌گذاشتند. زمان کشت گندم و جو معمولا از پانزده آبان تا ابتدای دی ماه بود و شخم زن‌ها در صورت آمدن باران مشغول شخم زمین می‌شدند. در صورتی که حین شخم زدن به کتل پنبه می‌رسیدند خیش خود را بلند می‌کردند تا آسیبی به کتل پنبه نزند (مطابق تصویر شماره ۲).

کتل پنبه‌ها بعد از مدتی شروع به جوانه زدن می‌کردند و بزرگ می‌شدند و در سال دوم به مانند یک درختچه انگور در می‌آمدند و ارتفاعی در حدود ۸۰ تا ۹۰ سانتی متر پیدا می‌کردند. در حالی که پنبه‌هایی که سال اول کشت آنها بود و هرگز بریده نشده بودند، قد وقامتی شکیل و بلند می‌یافتند و به ارتفاعی نزدیک به دو متر می‌رسیدند. الیاف پنبه هلیله بلند و کشیده بود و مشتریان زیادی داشت. این گیاه مثل نخل خرما پربرکت بود و تمامی قسمتهایش برای کشاورزان مفید بود. از دانه‌های آن غذای دام خود را تأمین می‌کردند و از چوب آن تنور خود را گرم می‌کردند و سوخت زمستانی خود را نیز از همین چوب‌های پنبه تهیه می‌دیدند و از فروش الیاف آن نیز قسمت اعظم هزینه زندگی را تأمین می‌کردند. زمان برداشت محصول که فرا می‌رسید، پنبه چین‌ها غوزه (گل خشک شده) آنرا می‌چیدند و به خانه حمل می‌کردند. اهالی منزل در شب‌های طولانی زمستان دور هم جمع می‌شدند و با دست، پوسته محافظ را از وش پنبه [۲] جدا می‌کردند. سپس نویت جدا کردن الیاف پنبه از دانه‌های آن فرا می‌رسید و جهت انجام این کار از یک دستگاه کوچک پنبه پاک کنی که چرکو (Cherkou) نامیده می‌شد استفاده می‌کردند (شکل شماره ۳).

این ابزار چوبی دارای یک پایه نسبتا قطور و سنگین چوبی بود که یک زائده در پشت چرکو به آن متصل می‌شد. کار این زائده حفظ تعادل چرکو بود به گونه ای که روی آن جسم سنگینی می‌گذاشتند تا چرکو حین کار نلغزد. در پایه چوبی زیرین دو پایه عمودی چوبی نیز تعبیه شده بود که بین آن دو چنانکه در شکل ۳ می‌بینید یک استوانه چوبی قرار دارد که به یک دسته در سمت دیگر پایه عمودی متصل است. در بالای استوانه چوبین که از جنس درخت گز می‌باشد یک میله فلزی به طور افقی قرار گرفته که تماس کامل با استوانه چوبین دارد. این میله فلزی نیز خود متصل به یک پروانه است که در بیرون پایه عمودی و در سمت مخالف دستگیره چوبی قرار گرفته است. وقتی دستگیره چوبی را که متصل به استوانه چوبی بود با دست می‌چرخاندند استوانه متصل به آن نیز می‌چرخید و چون جنس چوب گز زبر است با چرخیدن استوانه چوبی میله فلزی بالای آن نیز شروع به چرخیدن می‌کرد. از جهتی میله فلزی خود به پروانه وصل بود و لذا پروانه نیز می‌چرخید و چرکو بدین طریق به کار می‌افتاد. وقتی چرکو به کار می‌افتاد وش پنبه (الیاف توأم با دانه) لای میله فلزی و استوانه چوبی در حال چرخش قرار می‌دادند و دانه‌های پنبه از الیاف پنبه جدا می‌شد. پنبه دانه‌ها در جلو چرکو می‌ریخت و روی هم تلنبار می‌شد و الیاف پنبه نیز که شکلی چون پشمک داشت در پشت دستگاه جمع می‌شد.
پانویس:
[۱] برگرفته از ماهنامه کتاب جمعه، سال اول، شماره ۱۸، صفحه ۱۰۹
[۲] به الیاف پنبه که دانه‌های پنبه از آن جدا نشده باشد وش پنبه می گویند.
عبدالله حسن ابراهیمی (۲۳/۰۴/۱۴۰۰)

  • منبع خبر : نصیر بوشهر